Khi cầm trên tay một bộ bài Tarot cổ điển, người ta thường bị cuốn hút bởi những hình ảnh biểu tượng bí ẩn, những màu sắc rực rỡ hay nét vẽ ngây ngô của các nghệ nhân thời xưa. Tuy nhiên, ít ai để ý đến những chi tiết nhỏ nhặt nhưng mang tính quyết định đến sự tồn tại và diện mạo của lá bài: những con dấu mờ nhạt, những khoảng trống bất thường, hay những dòng chữ nhỏ ghi tên nhà sản xuất uốn lượn trên đồng tiền. Đó không phải là ngẫu nhiên nghệ thuật, mà là dấu vết của một thế lực trần thế đầy quyền lực đã chi phối sự phát triển của Tarot trong suốt nhiều thế kỷ: cơ quan thuế vụ. Lịch sử của Tarot không chỉ là lịch sử của huyền học hay trò chơi, mà còn là lịch sử của sự kiểm soát nhà nước và nỗ lực thích nghi của các phường hội thợ thủ công trước áp lực tài chính từ chính quyền.
Hàng hóa xa xỉ và nguồn thu của các quốc gia
Vào thế kỷ XVII và XVIII, khi Tarot đã chuyển mình
từ một thú vui độc quyền của giới quý tộc Ý sang một trò chơi bài phổ biến tại
Pháp, Thụy Sĩ và các vùng lân cận, nó cũng lọt vào tầm ngắm của các nhà quản lý
tài chính. Các quốc gia quân chủ châu Âu lúc bấy giờ luôn trong tình trạng khát
vốn để duy trì quân đội và lối sống xa hoa của triều đình. Giấy, và đặc biệt là
bài lá (playing cards), được xem là những mặt hàng xa xỉ phẩm hoặc dịch vụ giải
trí, do đó trở thành đối tượng lý tưởng để đánh thuế. Tại Pháp, dưới thời Cựu
chế (Ancien Régime), việc sản xuất bài lá được kiểm soát cực kỳ gắt gao. Không
ai được tự ý in bài nếu không có giấy phép, và mỗi bộ bài bán ra đều phải cõng
trên mình một khoản thuế không nhỏ.
Chính sách thuế này đã tác động trực tiếp lên cấu
trúc vật lý và thiết kế của bộ bài. Để chứng minh rằng một bộ bài đã nộp đủ
thuế, chính quyền yêu cầu phải có "dấu kiểm định" (tax stamp). Ban
đầu, dấu này có thể chỉ là một con dấu ướt đóng lên tờ giấy gói bộ bài, nhưng
do tình trạng trốn thuế tràn lan – người chơi thường xé bỏ vỏ bao và giữ lại
bài để chơi lén lút – quy định ngày càng trở nên khắt khe hơn. Các nhà làm luật
yêu cầu con dấu phải xuất hiện trực tiếp trên một lá bài cụ thể trong bộ. Điều
này đặt các nghệ nhân (Maîtres Cartiers) vào một bài toán khó: làm sao để chừa
chỗ cho con dấu của nhà vua mà không phá vỡ bố cục nghệ thuật truyền thống của
lá bài?
Sự biến đổi của lá bài Two of Coins và Ace of Coins
Tác động rõ rệt nhất của thuế vụ lên thiết kế Tarot
có thể được quan sát thấy trên các lá thuộc bộ ẩn phụ (Minor Arcana), đặc biệt
là bộ Tiền (Coins/Pentacles). Trong truyền thống Tarot de Marseille, lá bài Two
of Coins (Hai Đồng Tiền) thường được vẽ với hai đồng tiền lớn nằm trên và dưới,
kết nối bởi một dải ruy băng uốn lượn hình chữ S. Dải ruy băng này ban đầu chỉ
là một họa tiết trang trí đơn thuần, nhưng dưới áp lực của luật thuế, nó đã trở
thành "bất động sản" quan trọng nhất trên lá bài. Các nghệ nhân bắt
đầu mở rộng dải ruy băng này, tạo ra khoảng trống đủ lớn để ghi tên xưởng in,
năm sản xuất và quan trọng hơn cả là để dành chỗ cho con dấu thuế đóng lên đó.
Tương tự, lá Ace of Coins (Một Đồng Tiền) ở một số
dòng bài khác hoặc tại các vùng lãnh thổ như Bologna (Ý) thường được để trống
một khoảng lớn ở giữa vòng tròn đồng tiền. Đây được gọi là "khoảng trắng
pháp lý". Nếu người họa sĩ vẽ quá nhiều chi tiết vào khu vực này, con dấu
đen hoặc đỏ của nhân viên thuế vụ khi đóng vào sẽ che mất hình ảnh, làm hỏng
thẩm mỹ của bộ bài. Do đó, thiết kế tối giản hóa ở một số lá bài cụ thể không
hẳn xuất phát từ ý đồ nghệ thuật hay triết lý "khoảng lặng" (negative
space), mà thực chất là sự nhượng bộ bắt buộc trước quyền lực nhà nước. Thậm
chí, ở một số giai đoạn lịch sử tại Ý, lá bài Ace of Coins hoàn toàn không được
in hình gì ở giữa, chỉ là một vòng tròn trống rỗng chờ đợi con dấu của cơ quan
kiểm duyệt.
Dấu ấn chính trị và sự thay đổi biểu tượng
Thuế và chính trị luôn song hành, và Tarot trở
thành tấm gương phản chiếu những biến động này thông qua các con dấu. Trước
Cách mạng Pháp, con dấu thuế trên các bộ bài Tarot de Marseille thường mang
biểu tượng hoa bách hợp (fleur-de-lis) của hoàng gia Bourbon. Tuy nhiên, khi
Cách mạng nổ ra vào năm 1789, biểu tượng này trở thành cấm kỵ. Các nhà sản xuất
bài buộc phải thay đổi thiết kế hoặc chấp nhận những con dấu mới mang hình ảnh
của nền Cộng hòa, như chiếc mũ Phrygian hay biểu tượng bó que (fasces). Điều thú
vị là sự thay đổi này không chỉ dừng lại ở con dấu thuế. Áp lực chính trị từ
các cơ quan quản lý văn hóa – những người nắm quyền sinh sát về giấy phép in ấn
– đã buộc các thợ làm bài phải "cách mạng hóa" cả các nhân vật trong
bộ bài.
Trong giai đoạn cực đoan của Cách mạng Pháp, các
hình ảnh vua chúa (Emperor, King, Queen) bị xem là tàn dư phong kiến và bị cấm
đoán hoặc kiểm duyệt gắt gao. Để được phép in ấn và lưu hành (và nộp thuế), các
xưởng in đã phải thiết kế lại toàn bộ. Các vị vua trong Tarot biến thành những
"Geniuses" (Thiên tài) hoặc "Philosophers" (Triết gia),
Hoàng đế biến thành "Grandfather" (Ông nội) hoặc các biểu tượng trung
tính hơn. Mặc dù đây là tác động của kiểm duyệt chính trị, nhưng cơ chế thực
thi của nó lại gắn liền với hệ thống kiểm soát thuế và giấy phép xuất bản. Nếu
một bộ bài không tuân thủ quy chuẩn hình ảnh mới, nó sẽ không được đóng dấu
thuế, đồng nghĩa với việc trở thành hàng lậu và bị tịch thu, tiêu hủy.
Giá trị đối với nghiên cứu lịch sử
Mặc dù gây nhiều phiền toái cho các nghệ nhân đương
thời, nhưng trớ trêu thay, chính hệ thống thuế quan ngặt nghèo này lại là món
quà vô giá cho các nhà nghiên cứu lịch sử Tarot hiện đại. Trước thế kỷ XVIII,
việc xác định niên đại của một bộ bài Tarot là vô cùng khó khăn vì phong cách
nghệ thuật thường được sao chép y nguyên qua nhiều thế hệ. Một bộ bài in năm
1750 có thể dùng lại khuôn gỗ của năm 1650 mà không có nhiều thay đổi. Tuy
nhiên, nhờ các con dấu thuế và quy định bắt buộc ghi tên nhà sản xuất lên lá
Two of Coins hoặc Two of Cups, các sử gia ngày nay có thể định vị chính xác
thời điểm và địa điểm ra đời của một bộ bài.
Ví dụ, một bộ bài có phong cách vẽ của thế kỷ XVII
nhưng trên lá bài lại đóng con dấu thuế của thời kỳ Napoléon cho thấy rằng các
khuôn in cũ đã được tái sử dụng trong giai đoạn Đế chế. Những dòng chữ nhỏ xíu
ghi "Gimel à Bordeaux" hay "Conver à Marseille" trên dải
ruy băng của lá Two of Coins chính là những chứng thực lịch sử, giúp chúng ta
vẽ lại bản đồ phân bố và thương mại của Tarot tại châu Âu. Thậm chí, sự thay
đổi về mệnh giá tiền ghi trên con dấu cũng cho thấy sự biến động của nền kinh
tế và lạm phát qua các thời kỳ.
Kết luận
Như vậy, khi nhìn nhận Tarot dưới góc độ văn hóa
vật chất, ta thấy rằng thiết kế của nó không hoàn toàn là sản phẩm của sự sáng
tạo tự do hay nguồn cảm hứng huyền bí. Nó là kết quả của một quá trình thỏa
hiệp liên tục giữa nghệ thuật và quản lý nhà nước, giữa nhu cầu thẩm mỹ và
nghĩa vụ thuế khóa. Những khoảng trống trên lá bài, những dải ruy băng ghi
danh, hay những con dấu mực phai màu theo thời gian chính là những vết sẹo lịch
sử, minh chứng cho sự tồn tại dai dẳng và khả năng thích nghi của Tarot trong đời
sống xã hội châu Âu đầy biến động. Hiểu về thuế giấy và tem thuế, chúng ta hiểu
thêm rằng Tarot, trước khi là một công cụ của tâm linh, đã từng là một công dân
tuân thủ pháp luật trong thế giới của thương mại và chính trị.
Bài viết "Sự tác động của thuế giấy và tem thuế lên thiết kế lá bài Tarot lịch sử" có bản quyền, được bảo vệ bởi DMCA. Bất kỳ hình thức sao chép lại ở các trang khác mà không tuân thủ các điều khoảng sử dụng của chúng tôi sẽ được thông báo đến DMCA để thực hiện gỡ bỏ khỏi hệ thống tìm kiếm của Google và Bing. Truy cập DMCA.COM để biết thêm về các biện pháp trừng phạt do vi phạm bản quyền nội dung số.
