Chào
những tâm hồn yêu nghệ thuật và những lữ khách trên hành trình giải mã biểu
tượng!
Trong
những bài viết trước, chúng ta đã theo dõi "gia phả" của Ác quỷ—cách
nhân loại chắp vá những vị thần bị lãng quên để tạo ra một biểu tượng của cái
ác, và cách Tarot lưu giữ lịch sử đó. Nhưng hình hài cụ thể của Ác quỷ trong
Tarot thực sự đến từ đâu?
Hôm
nay, tôi muốn mời các bạn bước vào Cappella degli Scrovegni (Nhà nguyện
Scrovegni) tại Padua, Ý. Khi bước qua cánh cửa này, bạn sẽ bị tóm gọn bởi
sức mạnh gợi nhớ của bức bích họa Sự phán xét cuối cùng do danh họa
Giotto vẽ vào khoảng năm 1305. Đứng tại đây, bạn không chỉ đang xem tranh; bạn
đang đứng bên trong chính trí tưởng tượng văn hóa đã thai nghén ra ngôn ngữ thị
giác của Tarot một thế kỷ sau đó.
1. Bức họa đồ Địa ngục: Sự gặp gỡ
giữa Giotto và Dante
Tại
phần dưới cùng của bức tường trung tâm, Giotto đã phác họa một Địa ngục tăm tối
và kinh hoàng, lấy cảm hứng trực tiếp từ trí tưởng tượng của Dante Alighieri.
Một dòng sông lửa rực cháy chia bố cục thành bốn nhánh cuồn cuộn, cuốn trôi
những kẻ bị kết án và lũ quỷ sứ xuống tận cùng của sự đọa đày: vương quốc của
Lucifer.
Và
kẻ thống trị khung cảnh đó chính là Lucifer. Giotto vẽ hắn ngồi trên một ngai
vàng gớm ghiếc tạo thành từ hai con rồng. Hắn có khuôn mặt râu ria, đầu đội
sừng, cái miệng khổng lồ há hốc đang nuốt chửng những kẻ tội lỗi rồi tống chúng
ra ngoài trong một vòng lặp trừng phạt vĩnh cửu. Những con rắn chui ra từ tai
hắn, trong khi đôi tay dài và đôi chân đầy móng vuốt tóm lấy, xé xác những linh
hồn kiêu ngạo và dâm đãng—những tội lỗi nặng nề nhất theo đạo đức thời Trung
cổ.
2. Sự chắp vá của Quái vật: Từ bích
họa đến lá bài Tarot
Sự
gớm ghiếc của Lucifer trong tranh Giotto chính là đỉnh cao của quá trình
"lắp ráp" mà Cơ đốc giáo đã thực hiện: lấy sừng của thần Pan, móng
vuốt của quái vật thời cổ đại, và vảy của loài bò sát để tạo ra một thực thể
lai tạp (chimeric).
Khi
những nhà quý tộc Ý tại Milan và Ferrara sáng tạo ra trò chơi Trionfi
(tiền thân của Tarot) vào thế kỷ 15, họ không cần phải tưởng tượng ra một hình
mẫu Ác quỷ mới. Hình tượng đó đã được Giotto và Dante hoàn thiện một cách xuất
sắc. Những nghệ nhân khắc gỗ tạo ra bộ bài Tarot de Marseille chỉ đơn
giản là thu nhỏ bức bích họa khổng lồ này lại thành một lá bài cầm tay.
Hãy
làm một phép so sánh trực diện:
●
Khuôn mặt trên bụng: Đặc điểm rùng rợn nhất của Lucifer
(Giotto) là việc ăn và bài tiết linh hồn, tượng trưng cho những ham muốn trần
tục. Trong các bản Tarot de Marseille cổ (như bản của Jean Dodal hay Nicolas
Conver), Ác quỷ (Card XV) luôn có một khuôn mặt thứ hai nằm ở phần bụng hoặc
háng. Đây là biểu tượng trực tiếp cho việc bản năng động vật và sự thèm
khát đang lấn át đi trí tuệ ở phần đầu. Hắn không chỉ thiêu rụi con người; hắn
hạ thấp con người xuống mức độ của sự tiêu hóa và bản năng.
●
Đôi cánh dơi và Móng vuốt: Cả Lucifer của Giotto và Ác quỷ
trong Tarot đều mang đôi cánh dơi (biểu tượng của bóng tối, trái ngược với cánh
lông vũ của thiên thần) và những móng vuốt chim ưng sắc nhọn để bấu víu vào vật
chất.
3. Những kẻ bị xiềng xích: Từ Giuda
Iscariota đến hai con quỷ nhỏ
Ở
phía dưới cùng của bức bích họa, giữa vô vàn những kẻ bị kết án, chúng ta nhận
ra Giuda Iscariota (Judas)—kẻ phản chúa. Hắn được miêu tả với phần bụng
bị xé toạc và đôi tay buông thõng, biểu tượng của sự phản bội tột cùng, vĩnh
viễn mất đi hy vọng cứu rỗi.
Sự
sắp đặt này phản chiếu chính xác cấu trúc của lá bài The Devil. Dưới chân bệ đá
của Ác quỷ trong Tarot, luôn có hai nhân vật (thường là một nam, một nữ có sừng
và đuôi) bị xiềng xích bằng một sợi dây thừng quanh cổ. Giống như Judas nằm
dưới chân Lucifer, những nhân vật này đại diện cho sự tự nguyện nộp mình cho
bóng tối.
Tuy
nhiên, có một sự tiến hóa mang tính "hiệu ứng Tarot" ở đây. Trong khi
Judas của Giotto bị kết án vĩnh viễn, thì trong Tarot hiện đại (được định hình
qua các nhà huyền học như Éliphas Lévi hay Aleister Crowley), sợi xích trên cổ
hai con quỷ nhỏ lại rất lỏng lẻo. Điều này mang một thông điệp tâm lý
học sâu sắc: Sự giam cầm của chúng ta vào những thói quen xấu, nỗi sợ hãi hay
vật chất thường là một ảo ảnh. Chúng ta hoàn toàn có thể tự tháo xích và bước
đi, miễn là chúng ta có đủ can đảm.
4. Kết luận: Nghệ thuật là Nhà hát
của những Linh hồn
Như
một nhiếp ảnh gia (Silvia) đã từng nhận xét khi đứng trước tác phẩm của Giotto:
"Đó là một cảnh tượng thô ráp, mạnh mẽ, và chứa đựng đầy ý nghĩa... một
nơi mà hội họa trở thành nhà hát của những linh hồn, cảm xúc và những lời kết
án, trong một cuộc đối thoại sâu sắc giữa đức tin, nghệ thuật và nhân
loại."
Lá
bài The Devil cũng vậy. Nó đã vượt qua giới hạn của một công cụ bói toán để trở
thành một tấm gương phản chiếu bóng tối bên trong mỗi người. Bức bích họa của
Giotto được vẽ ra để thức tỉnh linh hồn người xem trước khi họ bước ra khỏi nhà
nguyện. Còn lá bài Ác quỷ xuất hiện trong một trải bài để buộc người xem phải
đối mặt với những góc khuất, những sự trói buộc mà họ đang tự áp đặt cho chính
mình.
Nếu
bạn chưa từng đến thăm Cappella degli Scrovegni, hãy đưa nó vào danh sách những
nơi phải đến trong đời. Đó là một kho báu của vẻ đẹp và sự suy nghiệm, một
không gian đưa bạn vượt ra khỏi ranh giới của thời gian.






